Federico Da Montefeltro - Piero della Franscesca

Afstand:  Duur: halve dag 


Federico da Montefeltro
Federico da Montefeltro (1422–1482), Hertog van Urbino was in zijn leven een zeer succesvolle condottiere. Condottieri waren de aanvoerders van huurlingen (condotte) die werden ingehuurd door de Italiaanse stadstaten. In de 13e en 14e eeuw werden stadstaten als Florence, Venetië en Genua schatrijk door hun handel met landen rond de Middellandse zee (de Levante). Desondanks beschikten deze steden maar over kleine legers, waardoor ze vaak werden aangevallen door andere landen of zelfs aangrenzende stadstaten. Daarom huurden zij huurlingen in om hun grenzen te verdedigen. Federico was erg behendig in het tegen elkaar uitspelen van de verschillende machten. Een echte vechtersbaas dus maar ook een die in Urbino een van de grootste bibliotheken in Italië stichtte. De hofhouding van Federico bestond uit meer dan 500 personen, hier verzamelde zich architecten, wiskundigen, filosofen en kunstenaars als Piero della Franscesca.


Dubbelportret
Bovenstaande portretten zijn geschilderd door Piero della Franscesca in de periode 1465-66, rond het moment dat Federico zich liet kronen tot hertog van Urbino. Formeel gezien is het nog een portret van een echtpaar, maar zijn vrouw Battista was toen reeds overleden, vandaar wellicht ook de twee afzonderlijke panelen. Battista wordt hier afgebeeld met het haar in een kunstige gevlochten knot, waarin met een witte doek een soort schaakbord motief is verwerkt. De vele parels en juwelen benadrukken haar hoge positie. Tegelijkertijd verwijzen de parels naar de deugden van Maria. Destijds werd Maria als Regina Caeli (koningin des hemels) vaak afgebeeld met kostbare parelsnoeren. Ondanks de strenge profiel stand lijkt het model door licht omgeven. Deze lichtheid is alom vertegenwoordigd in het werk van Piero della Francesca  en maakt dat de figuren er ondanks hun hoge posities er menselijk blijven uitzien.

De strenge maar eenvoudig afgebeelde Federico loopt vooruit op het ideaal van de gentiluomo zoals de schrijver Baldassar Castiglione die enkele jaren later zou weten te vermelden in Het boek van de Hoveling. Castiglione die deel uitmaakte van de hofhouding van Federico laat  personages aan het hof van Urbino een reeks denkbeeldige gesprekken voeren op vier avonden in 1507. Ter sprake komt een hoveling die uitblinkt als moedig krijgsman, als musicus, als minnaar, als liefhebber van de schone kunsten, als dichter en als scherpzinnig en subtiel spreker. Bescheiden, waardig, innemend en ongedwongen, zo zou de volmaakte hoveling zich moeten gedragen. De ideale hoveling dus zoals die ook veel later min of meer model heeft gestaan voor de typische Engelse gentleman.
 
Piero della Francesca schilderde dit werk toen hij ook deel uitmaakte van de hofhouding van Federico da Montefeltro. Het schilderij is te bezichtigen in het Uffici Museum in Florence.


Piero della Francesca
Piero della Francesca werd geboren in 1420 in Sansepolcro en is daar ook overleden op 12 oktober 1492. Zoals veel renaissancekunstenaars was hij ervan overtuigd dat de schepping gebaseerd was op volmaakte geometrie. Zijn eerste werk dateert uit 1445 een veelluik geschilderd voor de Compagnia della Misericordia (Broederschap voor Barmartigheid) uit Borgo Sansepolcro. Het centrale paneel, de Madonna della Misericordia (1445) toont al de bovenwereldlijke sfeer die het latere werk van Piero kenmerkt. De madonna, een massieve cilindervormige figuur, compact weergegeven tegen de onwereldse gouden achtergrond, omhult en beschermd de mensen die haar aanroepen.

De verrijzenis van Christus, het beroemdste werk van Piero. is geschilderd voor het stadhuis van Sansepolcro. Hier verrijst de wereldrechter in al zijn goddelijke grootheid uit een open graf tussen de rustende krijgers. De structuur van dit schilderij is simpel: Een driehoek met aan de bovenzijde het gezicht van de verrezen god, ernstig alsof hij al lang heeft nagedacht over zijn besluit. Met deze betekenis verbindt zich ook een tweede: de opstanding van de mens in de renaissance, nadat hij heeft geslapen zoals de wachters voor het graf die, als de partjes van een appel, naar vier kanten wegzinken. Gaandeweg ontdekt men dat de structuur niet zo simpel is als het lijkt. De perspectieven van landschap (de geschapen natuur), soldaten (de mens) en Christus (de bovennatuurlijke) wijken van elkaar af, maar zijn vernuftig ineengeschoven. De grootsheid van het schilderij laat zich ontrafelen als een geheel waarin ook kleinere details hun betekenis hebben.

De route langs het ‘Piero’ pad
Chronologisch gezien zou Borgo San Sepolcro het beginpunt van de reis moeten zijn. Hier werd Piero ook geboren. Zijn huis staat er nog steeds en is onlangs gerestaureerd. Toch begint de tocht in Arezzo. In de San Francesco kerk is de enige overgebleven fresco-cyclus van Piero te zien die is ontstaan is tussen 1452 en 1460. Gidsen geven rondleidingen en vertellen tot in de details de uitgebeelde Gulden Legende na, de geschiedenis van het kruis waaraan Christus is gestorven. Vanaf Arezzo nemen we de weg naar Borgo San Sepolcro, zo’n dertig kilometer verderop. Vlak voor het stadje, in Monterchi, hangt de ‘Madonna del Parto’ uit 1455, een van de weinige afbeeldingen van de zwangere Maria.
Het hemelsblauw van Maria’s jurk is in de loop der jaren verschoten en de groene en bruine kledij van de engelen zijn verkleurd. Vroeger bevond dit fresco zich in een kapel tussen de cyressen op het kerkhof, maar het is nu te bewonderen in het Museo della Modonna del Parto. Vanaf Monterchi is het maar een kwartier rijden naar Borgo San Sepolcro. Hier kunnnen we Piero’s geboortehuis bezoeken en vinden we ook de Galleria Civico, het plaatselijke museum. Hier bevinden zich vier fresco’s, waaronder de beroemde ‘Verrijzenis van Christus’ uit 1458, en de boven omschreven en even beroemde ‘Madonna della Misericordia’ uit 1454.

In Urbino eindigt het Piero-pad. De stad staat bekend als de ‘Capitale dello  Spirito’ de hoodstad van de kunst en de poëzie. Hier maakte Piero het al genoemde dubbelportret van Federigo da Montefeltro en zijn vrouw Battista Sforza ( dat nu in de Uffizi hangt!). In de Galleria Nazionale is ook de ‘Droom van de heilige Hiëronimus’ te zien en een van Piero’s meest intieme schilderingen, de ‘Senigallia Madonna’.
Hier is ook een door Piero geschilderde paneel te zien wat bekend staat als ‘de ideale stad’. Een utopisch beeld uit de Renaissance-periode, veel gebruikt door architecten en stedenbouwkundige als model voor een ideale stadsopbouw.