Afstand: 12 km  /  Duur: ± 180 minuten

Deze wandeling verbindt Waalre en Valkenswaard, die tot 1795 één bestuur vormden. Vanaf de Oude Willibrorduskerk lopen we via het Loon en de Loondermolen naar Valkenswaard. Vandaar volgen we de oude route naar de Achelse Kluis, waar brouwerij, restaurant en kaasmakerij de historische plek nieuw leven moeten bezorgen.

route

1 > Waalre - de Oude Willibrorduskerk
2 > Buurtschap Loon
3 > Kasteel  en Loondermolen
4 > Kerkhof en de oude kerk van Valkenswaard
5 > Valkenswaard-centrum
6 > Maastrichterweg
7 > De Kluizerdijk
8 > De Tongelreep
9 > De geschiedenis van De Achelse Kluis
10 > De geschiedenis van de Abdij

1 > waalre - de oude (ouw) willibrorduskerk

Vermoedelijk werd hier op 26 mei 712 een houten Mariakerk ingewijd door Willibrord, die het christendom in deze streek bracht. Na zijn dood kwam de kerk in bezit van de abdij van Echternach.

Het oudste deel van de huidige tufstenen kerk dateert uit de 12e eeuw. Rond 1425 volgden een priesterkoor en mogelijk een torentje; omstreeks 1470 werd het romaanse schip in gotische stijl verhoogd. Van 1648 tot 1798 gebruikten de protestanten de kerk en weken de katholieken uit naar een schuurkerk aan de Bolksheuvel. In de 19e eeuw keerde de katholieke dienst weer terug.

Tussen 1854 en 1859 kreeg de kerk een neogotisch uiterlijk. Bij de restauratie van 1941–1942 bracht architect Hendrik Valk de middeleeuwse eenvoud weer terug. Zo weerspiegelt de kerk ruim dertien eeuwen geschiedenis.

Architect Hendrik Valk liet in Waalre meerdere rijksmonumenten na, waaronder het gemeentehuis en het woonhuis van schrijver Antoon Coolen. Coolen woonde vanaf 1938 in Waalre en ligt begraven naast de Oude Willibrorduskerk.

Na de Tweede Wereldoorlog werd de kerk ingericht als provinciaal herdenkingsmonument voor de Brabantse gesneuvelden. Het uurwerk in de toren zou van dezelfde maker zijn als het eerste openbare uurwerk van Parijs. De beiaard werd in 1950 geschonken door de Brabantse industrie. Het pad dat we volgen maakt deel uit van een oud kerkepad. Via Den Hulst en het Loon leidt het naar het gedeeltelijk bewaard gebleven kasteel van Waalre.

Route: We volgen het kerkpad aan de hand van de bewegwijzering tot aan het buurtschap Loon.

2 > buurtschap loon

Deze buurtschap geeft een idee van hoe aan het einde van de 18e en in de loop 19e eeuw deze agrarische omgeving eruit zag. Samen met het nabijgelegen Timmereind is het nu een beschermd dorpsgezicht. Drie van de aanliggende langgevelboerderijen zijn Rijksmonument.

Route: We  volgen het wandelpad in zuidelijke richting Loonderhoeve aan de Dommelseweg. 

3 > kasteel en loondermolen

Vanaf de 13e eeuw vormde Waalre dus een bestuurlijke eenheid met Valkenswaard; de heerlijkheid Waalre, Valkenswaard en Aalst. Het bestuurlijk centrum lag hier bij de Loonderhoeve, de vroegere Loondermolen. In 1721 werd Aalst van deze heerlijkheid afgescheiden en in 1794 ten tijde van de Franse revolutie kwam ook een einde aan het samengaan van Valkenswaard en Waalre. De kasteelboerderij aan de overzijde is een overblijfsel van een oud kasteel, waarvan de sporen nog te vinden zijn in de huidige boerderij.

Route: We vervolgen onze wandeling in zuidelijke richting langs het wandelpad van de boerderij en volgen dit tot aan het buurtschap ‘het Gegraaf’. We komen uit bij de Weegbree en gaan dan naar links naar de Nieuwe Waalreseweg. We gaan naar rechts, vervolgens steken we de Tienendreef over en komen bij het kruispunt bij de Kardinaal de Jongstraat. Hier gaan we linksaf en zien aan de linkerzijde het oude kerkhof. 

4 > kerkhof en de oude kerk van valkenswaard

De geschiedenis van deze begraafplaats gaat terug tot 1500, toen hier de middeleeuwse kerk van Valkenswaard werd gebouwd. De kerk stond bij de Rosheuvel aan de Kerkwech die naar Geenhoven (Ghinhoeven) voerde. Nadat in 1860 op de Markt de nieuwe St. Nicolaaskerk in gebruik is genomen, werd de kerk gesloopt maar het kerkhof bleef bestaan.  

Route: We gaan door tot aan de Waalreseweg en gaan rechtsaf richting centrum.

5 > valkenswaard

De geschiedenis van Valkenswaard is onlosmakelijk verbonden met die van Waalre. Eeuwenlang vormden beide dorpen samen één heerlijkheid, één bestuurseenheid. Hun gezamenlijke wortels reiken terug tot het jaar 704, toen deze streek nog werd bewoond door heidense Franken. Rond 700 kwam de Angelsaksische missionaris Willibrordus naar de Lage Landen om het christendom te verspreiden. In deze omgeving bekeerde hij een Frankische adellijke familie, de Angilbadi. Uit dankbaarheid schonk deze familie hem in 740 een stuk land tussen de rivieren de Tongelreep en de Dommel.

Van die schenking bestaat een opmerkelijk document — mogelijk de oudste akte van Brabant. Daarin staat te lezen: “Angilbaldus gaf mij het dorp Wadradoch (Waalre) in Taxandrië, aan de rivier de Dommel.” Daarmee werd de basis gelegd voor het latere Waalre en Valkenswaard.

De heilige Willibrordus sleet zijn laatste jaren in de Benedictijner abdij te Echternach. In 726 vermaakte hij al zijn eigendommen aan deze abdij. Herhaaldelijk – tot na 1800 – treedt deze abdij nog op bij grondverkoop. In 1326 wordt Valkenswaard voor het eerst genoemd als Weedert, later Weert (tot 1670), Weert op den Driesch (1670-1700), en daarna Valckenswaerd. De naam Valckenswaerd komt zeker van de valkenvangst 

Route: We steken de Markt over en wandelen richting de Sint Nicolaaskerk.

6 > de maastrichterweg

De bouw van de Sint Nicolaaskerk begon in 1860. Met de komst van de steenweg tussen Den Bosch en Luik (Maastrichterweg) begin 1800, verschoof het centrum van Valkenswaard naar de huidige markt. De kerk, ontworpen door de Duitse architect Carl Weber (1820-1908), had een merkwaardig torentje. Daarom werd in 1929 Jan Stuyt (1868-1934), een bekende Nederlandse kerkenbouwer, gevraagd een nieuwe toren te ontwerpen. Stuyts architectuur combineert Romaanse en Byzantijnse stijlen, waardoor deze kerk afwijkt van de gebruikelijke Kempische kerkenbouw.

Route: We vervolgen de route via de Maastrichterweg (het aangegeven routepad) een behoorlijk stuk tot aan de Zuidelijke Randweg. Hier steken we over, vervolgen een klein stukje Maastrichterweg en gaan dan links richting de Kluizerdijk.

7 > de kluizerdijk

Dit is de oude verbindingswewg tussen de Kluis en Valkenswaard. Het voert de tocht door een agrarisch landschap in de beekdalen van het riviertje de Tongelreep.

8 > de tongelreep

De Tongelreep is een zijriviertje van de Dommel. Ze ontspringt bij Neerpelt, waar ze Warmbeek heet, en stroomt via Valkenswaard en Aalst naar Eindhoven. Onderweg passeert ze onder meer de Achelse Kluis, het Leenderbos, de visvijvers van Valkenhorst en de Genneper Parken.

De loop van het riviertje is door de eeuwen heen verschillende keren aangepast. Rond 1890 gebeurde dat bij het huidige Leenderbos voor de aanleg van visvijvers. Verder naar het zuiden kanaliseerden de monniken van de Achelse Kluis een deel van de beek.

De gronden van de Achelse kluis in het dal van de Tongelreep zijn in 1989 verkocht aan Staatsbosbeheer. De natuurlijke toestanden zijn hersteld en ook de beemden van de Warnbeek worden in een meer natuurlijke staat gebracht. 

9 > de geschiedenis van de achelse kluis (I)

De Sint-Benedictusabdij van Achel, is een cisterciënzerabdij half op Belgisch en half op Nederlands grondgebied; het Belgische gedeelte ligt in de gemeente Hamont-Achel, het Nederlandse in de gemeente Valkenswaard. Officieel heet de abdij Onze-Lieve-Vrouw-van-La-Trappe-van-de-Heilige-Benedictus.

10 > de geschiedenis van de abdij (II)

Vanaf 1656 stond in het land van Achel het Weerderhuis, een grenskerk waar Nederlandse katholieken de mis konden bijwonen. In 1686 stichtte Petrus van Eijnatten hier een kleine kluizenaarsgemeenschap. Daarmee begon de religieuze traditie van De Achelse Kluis, die alleen tijdens de Franse Revolutie werd onderbroken. 

De monniken van De Achelse Kluis leefden eeuwenlang van landbouw, veeteelt en eigen ambachten. Er waren onder meer een bakkerij, een kaasmakerij en een werkplaats.

Na de verkoop van de landbouwgronden in 1989 bleven vooral het kruidenierswinkeltje van broeder Martinus, de brasserie en de brouwerij belangrijk. In 2020 vertrokken de laatste monniken en verloor Achel zijn trappistenstatus. Onder een nieuwe eigenaar werd de bierproductie voortgezet, terwijl binnen de muren nog altijd iets van het vroegere kloosterleven voelbaar is.